Në emër të Allahut Mëshiruesit , Mëshirbërësit - eselamu alejkumu rahmetullahi ve berekatuhu!
Kam një pyetje të dashur vellezër. A lexohet Jasin të vdekurëve, nëse lexohet cka ka prej tij, po ashtu edhe hatmeja në emër të Allahut, ju lutem përgjigjuni sa me shpejtë.

Esselamu alejkum rahmetullahi ve berekatuhu!

Rahmetli Husein ef.Gjozo në fetvat e tij, shumë herë ka shqyrtuar leximin e  Kur'anit për të vdekurit. Përgjigjet e tij janë interesante. Ai përkrah leximin e Kur’anit për të vdekur, dhe ata kanë fajde prej  tij, por lexuesi nuk guxon të  merr asnjë shpërblim. Leximi I Kur'anit për para (te holla) , mendon Gjozoja,është përdhosje e Kur'anit si udhëzim i Allahut njerëzve, kjo shmangie i ka arsyet e veta.

1.Orjentim i përgjithshëm  për vdekje dhe njeriun e vdekur, qe ka kapluar muslimanët  në kohën e dekadences. Ky është deformimi I madh I islamit, sepse në rregullat e islamit është dhënë vetëm kuptimi metafiziko-eshatologjik. Kuptimi i rregullave të kësaj bote është pavlerësuar.
Eshte ndërprer leximi I Kur”anit per njerëzit e gjallë, në vend se të shërbej si rregullë dhe shenjë tregues në jetë.
Tani Ai lexohet për të vdekurit, edhe pse dihet se  ka ardhur njeriut të gjallë për të mësuar se si të jetoj dhe si duhet të fitoj në këtë botë për të pasur fat të përjetshëm  në ahiret. Për arsye të orientimit të gabuar ka ardhur në keqpërdorim te Kur”anit,sepse ka filluar të përdoret për të gjithë,  jo, vetëm për atë që është dedikuar- thotë Gjozoja.

2. Arsyeja e dytë është komercializimi i ritualit. Shumë risi (bid'ate), adete dhe shmangie që kanë marrë shenjat e fesë, janë dalë , thotë Gjozoja , për arsye komerciale. Për atë arsye , Rahmetli Gjozo në njërën prej fetvave të tij këshillon:”Është koha e fundit që të kthehemi tek njerëzit e gjallë dhe fillojmë të lexojmë Kur'an për njerëzit e gjallë. Ai ka ardhur për të treguar se si duhet të jetohet. Ai shërben të vdekurve aq sa kanë jetuar me të,  dhe aq sa janë përmbajtur  rregullave të tij në praktikën ditore.

Rahmetli Gjozo me një përkushtim të madhë është munduar për të përmirësuar mardhëniet e gabuara , që një numër I madh muslimanëve kan per Kur'an. Në fetven no. 358 ai thotë:

Çështja e përmirësimeve të gabimeve dhe shmangieve që kanë marrë simbolin  fetar, nuk ka rrjedhe lehte dhe ne menyre te thjeshte. Ne jemi te vetedijshem per këtë. Për këtë arsye kundërshtimi aspak nuk na mundon. Leximi I Kur’anit për të vdekurit me pagesë, është vetëm një detaj i një orientimi të gabuar dhe marrëdhënie të gabuar ndaj Kur”anit .Kur’ani mbaroi te jetë ligj I  jetës. E mbajmë në shtëpi vetëm për bereqet. Prej tij shkruajmë hajmalit  , edhe lexojmë të vdekurve. Kënaqemi edhe në muzikën edhe në melodine e tij. Është çdo gjë tjeter,  përvec për cka është shpallur. Ka me pas shumë vështiresi për të ndryshuar ketë koncept. Vec është në proces ndryshimi I konceptit, por do të zgjatë shumë.Për hatër të së vërtetës, duhet të themi se  në veprat  e besueshme dhe të njohtura fikh, dhe tek fakihet dhe autorët të njohur fare nuk shtrohet pyetja e  leximit të Kur’anit të vdekureve me pagesë. Vetëm se shtrohet pyetja e sevapit dhe te te lexuarit e  Kur’anit të vdekureve pa pagesë: a ka i vdekuri dobi prej leximit të Kur’anit apo jo. Leximi I Kur’anit të vdekurëve lejohet vetëm atëherë nëse lexuesi nuk pranon dëmshpërblim. (Fetve,I, fq.335) .

Ne pyetje: “A mund të shiten hatme të gatshme, sikurse dikush bene”,

Husein-ef. Gjozo është përgjigjur:

“Duhet njëherë e përgjithmonë të dihet se me Kur”an në asnjë mënyrë nuk duhet të tregetohet.” Tregtimi me ajetet e Kur’anit është gjynah I rëndë. Në shumë vende  në Kur’an rëndë denohet kjo punë e përlyer. Pa dyshim shitja e hatmeve të gatshme është tregti e ndaluar. Më të vërtetë  është nënqmim I madhe dhe ofendim për Kur’an me ndërthur në shpekulacionet tona dhe të kthejmë në interesat tona vetjake dhe materiale. (Fetve,I. fq.98)

Ne pyetje: “A mundemi me marr dhuratë (hedije) për leximin e Kur’anit të vdekurëve pa e bërë marreveshje për pagesë”, 
rahmetli Gjozo është pergjigjur:

“Ne kemi përsërit shumë herë  qëndrimin  islamik për leximin e Kur’anit të vdekurve me pagesë.  Ndryshimi I emrit të pagesës në dhuratë (hedije)është shumë thjeshtë një tregtim I palejuar dhe shpekullim.

Kemi parë një shpekullim të njëjtë dhe hile-I sher’ijju në shitjen e Kur’anit në Turqi. Në vend të emrit çmim, shkruan hedije 800 lira. Kjo lojë, edhe pse është reflektim e një mendimi të prapambeturisë, ajo poashtu paraqet një shpekulim te rëndë.

Edhe iskat-I salat (namazi që falet për të vdekurit me qëllim të lirimit të tyre ndaj obligimeve te namazeve që nuk e kanë kryer), në formë të devres, fillon ne baza te njejta shpekulative. Ne potencojme dhe këshillojme qe ne vend te hatmeve dhe tevhideve , të dërgohen mjetet materiale në medrese, me qëllim që sevapet të shkojnë për shpirtin e te vdekurit në emër të cilit dërgohet, duke mos kërkuar prej medreses leximin e hatmes. Kjo është në përputhje te plote te te mesuarit te islamit.
Prej kësaj dhurate, I  vdekuri do të ket shumë sevap. Atij përgjithmonë do të rrjedhe një pjesë e sevapit prej veprave të mira të medreses dhe nxënësve, të cilëve është mundësuar shkollimi prej këtyre mjeteve.(Fetve, II,fq. 83)

Ne fetve nr. 437, ne pyetjen: “A mund të dhurohet te vdekureve Jasin në pllaka gramofoni, CD”,
është dhënë përgjigjja me sa vijon:

“Nuk mund të lexohet Kur’ani në pllakat e gramofonit, CD të vdekureve. Vdekureve dhurohet sevap prej leximit . Sevapin ia dhuron lexuesi, sepse ai ka fituar atë, sepse është I tij. Ai vetëm mund të dhuron. Pllaka e gramofonit,CD nuk ka sevap prej leximit, as nuk mundet me u dhurue tjetrit. Pllaka e gramofonit,CD nuk lexon me qëllim dhe as me vetedije. Prej aty rrjedhe vërtetësia se  Kur’ani nuk mund të lexohet te vdekureve me pagesë. Kemi thënë se vetëm lexuesi mund të dhuroj  sevapin e vet nga leximi të vdekurit .Në raste se sevapi I fituar shitet ose paguhet , ai më nuk mund të dhuron, sepse ai e ka shitur dhe ai nuk është me pronar I tij. Ai sevap nuk është prona e blerësit, sepse është humbur dhe anuluar me shitblerjen e ndaluar. Poashtu, prej arsyeve të njëjta, shuma, është dhënë si dëmshpërblim për lexim, ka humbur sadakën e vetë, sepse nuk është dhënë sikur sadaka por është dhënë si kundërvlerë për lexim, dhe për atë arsye të vdekurit nuk kanë asnjë dobi nga shuma e shitur apo blerë.

Leximi I Kur’anit me pagesë për të vdekurit paraqet një akt të ndaluar te shitblerjes,  në të cilin, anulohet sevapi edhe prej leximit edhe prej të hollave. Vdekurit në asnjë mënyrë nuk kanë dobi. (Fetve,I. faqe 409).

Sipas mendimit unanim të dijetarëve islam, të vdekurit kanë dobi nga:

1.         Lutjet që dërgohen Allahut për të falur mëkatet e tyre,
2.         Sadakave që ndahen në emër të tyre,
3.         Haxhillëkut (umre) që bëhet në emër të tyre.

Forma te tjera te kujtimeve për të vdekurit janë diskutabile nga ana e ulemave islam.

Për këtë arsye është falenderuese që besimtarët te dërgojnë lutjet Allahut të Madhërueshëm që të fal mëkatet e te vdekureve, që të mëshirohet ndaj tyre të fal  veprat e tyre te këqia dhe te  dërgon në Xhennet. Poashtu duhet në emër të vdekureve te jipet sadaka dhe duhet bërë vepra të mira, që janë të mira te pergjithshme për shoqëri, pastaj duhet të dhurohet sevapi nga ato vepra që janë bërë për shpirtin e te vdekurit. Në rast se ka mundësi është shumë e preferueshme të kryhet haxhi dhe umre per të vdekurin, me kete thonë dijetarët Islam, me siguri të vdekurit kanë dobi.

Lutemi Allahut të Lartfuqishem,që të na mëshiroj neve dhe te vdekurit tanë dhe të na dhuroje mëshirë dhe strehim - Amin.

Pergjigjen e pergaditi prof. Jasmin Xhanan

Përkthehu nga gjuha boshnjake AJHAN SPAHIU

BOSHNJAKISHT

U ime Allaha Milostivog Samilosnog - eselamu alejkumu rahmetulahi ve berekatuhu!
Imam jedno pitanje draga braco. Da li se uci Jasin umrlima i a ako se uci sta ima od toga i hatma isto molim vas u ime Allaha, posaljite mi odgovor sto brze mozete.
Eselamu alejkumu rahmetulahi ve berekatuhu!

U svojim fetvama rahmetli Đozo je u više navrata razmatrao pitanje učenja Kur'ana za umrle. Interesantni su njegovi odgovori. On zastupa stav da se Kur'an može učiti umrlima i da od toga oni imaju korist, ali učač ne smije uzimati bilo kakvu nadoknadu. Učenje Kur'ana za pare je, smatra Đozo, skrnavljenje Kur'ana kao Božije upute ljudima.
Ta zabluda ima svoje razloge:
1. Opća orijentacija na smrt i mrtva čovjeka, koja je zadesila muslimane u vremenu dekadence. To je velika deformacija islama jer je u islamskim propisima dat samo metafizičko-eshatološki smisao. Ovozmaljski smisao propisa potpuno je zanemaren. Kur'an se prestao učiti živima, umjesto da im posluži kao pravilo i putokaz u životu. On se sada uči mrtvima, iako je sasvim jasno da je došao živom čovjeku da ga pouči kako treba da živi i da u životu na ovom svijetu zaradi vječnu sreću na ahiretu. Zbog takve pogrešne orijentacije došlo je do zloupotrebe Kur'ana, jer se počeo koristiti za sve, samo ne za ono čemu je namijenjen-tvrdi Đozo.
2. Drugi razlog je komercijaliziranje obreda. Mnoge novotarije (bid'ati), običaji i zablude koje su dobile obilježje vjere, nastale su, smatra Đozo, iz komercijalnih razloga.
Zato u jednoj od svojih fetvi, rahmetli Đozo poručuje: "Krajnje je vrijeme da se okrenemo živima i da Kur'an počnemo učiti živima. On je došao da žive uči kako treba živjeti. On koristi mrtvima samo onoliko koliko su živjeli po njemu i koliko su primjenjivali u svakidašnjoj praksi njegove principe."
Rahmetli Đozo se s velikim žarom zalagao za ispravljanje pogrešnog odnosa koji znatan broj muslimana ima prema Kur'anu. U fetvi br. 358 on kaže:
"Stvar ispravljnja grešaka i zabluda koje su poprimile obilježje vjere nije baš tekla lahko i jednostavno. Mi smo svijesni toga. Zato nas otpor nimalo ne uzbuđuje. Učenje Kur'ana mrtvima za pare samo je detalj jedne pogrešne orijentacije i pogrešnog odnosa prema Kur'anu. Kur'an je prestao biti zakon života. Držimo ga u kući radi berićeta. Pišemo iz njega hamajlije i zapise, učimo ga mrtvima. Uživamo i u njegovoj muzici i u dobrom mekamu. Sve je više nego ono radi čega je objavljen. Bit će mnogo poteškoća u mijenjanju ove koncepcije. Već je u toku proces mijenjanja, ali će on dugo trajati. Za hatar istine, htjeli bismo reći da se u vjerodostojnim i priznatim fikhskim djelima, i kod priznatih fakiha i autora, uopće ne postavlja pitanje učenja Kur'ana mrtvima za novac. Jedino se postavlja pitanje sevapa i ispravnosti učenja Kur'ana mrtvima bez novca: da li od takvog učenja ima koristi umrlom ili nema. Učenje Kur'ana mrtvom dozvoljava se isključivo pod uvjetom da učač ne naplaćuje to učenje." (Fetve, I, 335)
Na pitanje: "Da li se mogu gotove hatme prodavati kao što to neki čine", Husein-ef. Đozo je odgovorio: "Treba jedanput zauvijek znati da se sa Kur'anom ne može n u kojem vidu trgovati. Trgovina sa kur'anskim ajetima predstavlja težak grijeh. Na mnogo mjesta u Kur'anu se oštro osuđuje takva prljava rabota. Nesumnjivo je da prodaja gotovih hatmi spada u zabranjenu trgovinu. Zaista je veliko poniženje i uvreda za Kur'an da ga upletemo u naše špekulacije i pretvorimo u sredstvo za postizanje naših sebičnih materijalnih interesa." (Fetve, I, str. 98)
Na pitanje: "Da li se za učenje Kur'ana mrtvima mogu uzimati hedije, bez pogađanja o cijeni", rahmetli Đozo je odgovorio:
"Mi smo nebrojeno puta ponovili stav islama prema učenju Kur'ana mrtvima za pare. Promjena naziva i pretvaranje plaće u hedije je najobičnija priča i nedopustiva špekulacija. Gledali smo sličnu špekulaciju i vrlo prozirnu hile-i šer'ijju kod prodaje Kur'ana u Turskoj. Umjesto riječi cijena, piše hedija 800 lira. Ova igra, koliko je god odraz jednog naivno formalističkog i primitivnog shvaćanja, ona istodobno prestavlja grubu špekulaciju. I iskat-i salat (namaz koji se klanja za umrle s ciljem njihovog oslobađanja od odgovornosti za namaze koje nisu klanjali) u vidu devra, počiva na istoj špekulativnoj osnovi. Mi forsiramo i peporučujemo da se, umjesto hatmi i tevhida, šalju prilozi medresi, sa uvjetom da sevap od tih priloga ide za dušu umrloga, u čije se ime šalje, ne zahtijevajući od medrese učenje hatmi. Ovo je u potpunom skladu sa učenjem islama. Od ovog priloga umrli će zaista imati veliki sevap. Njemu će trajno teći dio sevapa od svih dobrih djela medrese i učenika, koja su omogućena ovim prilozima." (Fetve, II, str. 83)
U fetvi br. 437, na pitanje "Da li se može mrtvima pokloniti Jasin na gramofonskoj ploči", dat je sljedeći odgovor:
"Ne može se mrtvima učiti Kur'an na gramofonskoj ploči. Mrtvima se poklanja sevap od učenja. Naime, taj sevap poklanja učač, jer ga je on zaradio i jer je njegov. On ga samo može pokloniti. Ploča nema sevapa od učenja, niti ga može drugom pokloniti. Ploča ne uči sa namjerom, niti svjesno. Otuda ispravnost tvrdnje da se Kur'an ne može učiti mrtvima za pare. Rekli smo da samo učač može pokloniti umrlome svoj sevap od učenja. Ako on taj sevap proda ili naplati, on ga više ne može poklanjati, jer ga je prodao i on nije više njegov vlasnik. Taj sevap nije postao vlasništvo kupca, jer se izgubio i bio poništen u jednoj nedozvoljenoj kupoprodaji. Također je, iz istog razloga, iznos, dat kao naknada za učenje, izgubio svojstvo sadake jer nije dat kao sadaka, nego kao protuvrijednost za učenje, pa zbog toga mrtvome nema ništa ni od tog iznosa. Učenje Kur'ana mrtvima za pare predstavlja nedozvoljeni kupoprodajni akt, u kojemu se, usljed toga, poništava sevap i od učenja i od novca. Mrtvome od svega toga neće biti koristi." (Fetve, I, str. 409)

Prema jednoglasnom mišljenju islamskih učenjaka mrtvi imaju koristi od:
1. dove koja se upućuje Allahu za oprost njihovih grijeha,
2. sadake koja se za njih dijeli i
3. hadža (i umre) koji za njih budu obavljeni. Ostali oblici sjećanja na umrle su diskutabilni među islamskom ulemom.
Zato je pohvalno da vjernici upućuju dove Svevišnjem Allahu da se smiluje umrlim, oprosti im grijehe, pređe preko njihovih hrđavih djela i uvede ih u Džennet. Također, potrebno je za umrle dijeliti sadaku i činiti djela koja su od opće koristi za društvo pa onda poklanjati sevape od tih djela pred duše merhuma. Ako postoji mogućnost, veoma je lijepo za umrlog obaviti hadž i umru. Od toga umrli, kažu islamski učenjaci, zasigurno imaju koristi.
Allaha Uzvišenog molimo da se smiluje nama i našim umrlim i podari nam Svoju milost i okrilje!
Amin!

Odgovor pripremio prof. Jasmin Djanan